De Oude Grafkelder met kisten (linksonder) van Prins Willem van Oranje en daarnaast Prinses Louise de Coligny - zijn 4e echtgenote - (lichaamsvormige loden kist). Er boven liggen Prins Maurits (linksonder, linksboven), de kist is zo groot vanwege het harnas (GOUD) waarin hij werd bijgezet en Prins Frederik Hendrik (Linksonder, rechtsboven). Deze schets werd vervaardigd door Jhr. Mr. Victor Eugene Louis de Stuers in 1890. Hij was de hoogste ambtenaar voor Kunsten onder de toenmalige Minister Heemskerk. Aldus was hij kennelijk gemachtigd om af te dalen in de Koninklijke Crypte. De Jonkheer werd geboren op 20-10-1843 te Maastricht en overleed op 21-03-1916 in Den Haag.

De tekening (rechtsonder) van de Nieuwe Grafkelder, gaf bij het vervaardigen ervan een hoogstwaarschijnlijk juister beeld van de ligging der kisten. Deze tekening werd vervaardigd door een Franse journalist die - ook in 1890 - de kans van zijn leven kreeg, voordat Koning Willem III werd bijgezet. Helaas zijn de daarbij behorende namen niet helemaal bekend (3 stuks) maar de rest wel. De grote kist rechtsboven, tweede portaal is van Koning Willem I en bevat drie kisten een van mahonie, een van eikenhout en tenslotte een van lood. De kist eronder, met voetjes, zou weleens van Prins Alexander der Nederlanden kunnen zijn. (zoon van Koning Willem III). De verzegeling der kisten is duidelijk te zien. Kenmerkend is ook dat de bloem- en grafkransen zijn blijven liggen. De kaarsenstandaards worden tegenwoordig niet meer gebruikt daar er electrisch verlichting, een aantal jaren geleden, werd aangelegd.

Om bij de kisten van de Vader des vaderlands, zijn vrouw en kinderen alsmede enige andere nazaten die daar waren bijgezet te komen diende men, volgens de journalisten Mokveld en Van Aggelen die de ruimte te samen met Prins Hendrik in 1911 ten tijde van de bijzetting van Prinses Pauline, hebben mogen aanschouwen, door een gang te kruipen van 75 cm hoog. In die tijd stond de kist van Willem de Zwijger kennelijk midden in de open ruimte, waarvan het koepelachtig plafond ongeveer 200 cm hoog is. Het ligt precies onder het Praalgraf van Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk.

Het zal u niet verbazen dat ooggetuigen van de begrafenis van bijvoorbeeld Koning Willem III, die ook zo'n kist had waarin een aantal houten kisten waren verwerkt en tenslotte nog een loden kist die het geheel extra zwaar en moeilijk hanteerbaar maakten , uiterst verbolgen waren over het onwaardige tafereel van een kist die als een pianokrat werd verstouwd en geduwd. In latere jaren zijn, enerzijds door verbouwingen van de Grafkelders en anderzijds doordat de beschikbare ruimte te schaars werd, de kisten meermaals verplaatst geworden.

Het Koninklijk Huis is de enige Nederlandse familie, die op grond van de Wet op de Lijkbezorging zelf mag kiezen voor balsemen van het lichaam. Alle andere Nederlanders, inclusief Prinsen en Prinsessen die geen lid zijn van het Koninklijk Huis, moeten daarvoor speciaal toestemming vragen aan de minister van Volksgezondheid. Alleen de lichamen van mensen die naar een ander land worden overgebracht mogen wegens de tijdsduur tussen overlijden en de bijzetting worden geconserveerd. Koningin Wilhelmina en haar moeder, Koningin Emma, braken met de eeuwenoude traditie van de Oranjes om het lichaam van overleden familieleden te balsemen. Deze twee zeer gelovige vrouwen wilden in natuurlijke staat voor hun God verschijnen.

Balseming gebeurt door een conserverende vloeistof op basis van formaline in het lichaam te brengen. Die vloeistof doodt zoveel mogelijk bacteriën en ziektekiemen, waardoor het stoffelijk overschot langer in goede staat blijft. Hoe sterker het conserveringsmiddel, hoe langer het duurt voor het lichaam tot ontbinding overgaat. Balsemen is niet vergelijkbaar met mummificeren, zoals veel mensen denken. Door mummificeren kan het lichaam duizenden jaren in stand bijven. Na balseming vergaat het stoffelijk omhulsel wel. Direct na het sluiten van het Twaalfjarig Bestand (1609) besloten de Staten van Holland tot het oprichten van het praalgraf ter ere van de Vader des Vaderlands, Willem van Oranje, die op 10 juli 1584 door Balthasar Gerards was doodgeschoten.

Van Koningin Wilhelmina was bekend, dat zij vreesde dat balseming haar wederopstanding in gevaar zou kunnen brengen. Het stoffelijk overschot van Prins Bernhard is ook niet gebalsemd, de Prins wilde dit zelf niet. Dat de meeste Oranjes zijn gebalsemd, had vooral een praktische reden. In vroeger tijden zaten er vaak weken tussen het tijdstip van overlijden en de bijzetting in de Koninklijke Grafkelder in Delft. Die tijd was minimaal nodig om de afscheidsdienst en de bijzetting voor te bereiden. Dat maakte zorgvuldige conservering van het stoffelijk overschot noodzakelijk. Soms bleven de overledenen zelfs maanden boven de grond staan. Prins Maurits, de zoon van Willem de Zwijger, is pas ruim vijf maanden na zijn dood bijgezet. Zijn stiefmoeder Louise de Coligny spande de kroon: omdat zij in het Franse Fontainebleau overleed, duurde het ruim zeven maanden voor haar lichaam naar de Koninklijke Grafkelder werd overgebracht.

Dit ter vervanging van het eerste, povere monument dat bestond uit een gemetselde katafalk, zwart geverfd om hem op marmer te doen lijken. Echter pas in 1614, na het verzoek van Prinses-Weduwe Louise de Coligny om vaart te zetten achter een `eerlycke sepulture' voor haar gemaal, werd de opdracht verstrekt aan beeldhouwer-architect Hendrick de Keyser (1565-1621). Deze liet zich beïnvloeden door het grafmonument in Saint-Denis van de Franse Koning Henri II en diens gemalin Catherina de Medici, ontworpen door Germain Pilon.

Praalgraf Willem I van Oranje

Praalgraf Willem I van Oranje
van opzij

Dienstingang Grafkelder

Helaas overleed De Keyser vlak voor voltooiing. Onder leiding van zijn zoon Pieter de Keyser (1595-1676), die hem als stadssteenhouwer van Amsterdam opvolgde, kwam het Praalgraf in 1623 gereed. In de crypte daaronder rustte behalve Prins Willem van Oranje toen ook diens vierde vrouw, Louise de Coligny (1555-1620), moeder van Frederik Hendrik, die daarin op 24 mei 1621 bijgezet was. Zij kwam dus nog onder de armoedige grafzerk van haar man terecht. Prins Maurits (1567-1625) is de eerste die onmiddellijk onder het huidige monument ter aarde werd besteld, en wel op 26 september 1625. Het bestaat uit een bronzen vrouwenbeeld met een gouden hoed op haar hand waarop staat geschreven; 'Aurea Libertas', Gouden Vrijheid.

Het praalgraf bevat nog meer bronzen vrouwenbeelden zoals; Gerechtigheid, een vrouw met de weegschaal der rechtvaardigheid in haar hand maar zonder het zwaard. Dan is er nog het vrouwen figuur dat godsdienst voorstelt, ze is aan het lezen in het Nieuwe Testament en een klein kerkgebouw in haar linkerhand. Dan is er nog het vrouwenbeeld 'Fortitudo' wat Moed of Kracht betekent. In haar rechterhand heeft ze een tak en draagt een leeuwenhuid die samen voorzichtigheid en kracht voorstellen. Op het praalgraf zijn ook diverse wapenschilden te vinden. Ook is de hond van de Prins op het praalgraf een plaats gegeven, hiervan werd gezegd dat hij eten en drinken weigerde na de dood van zijn baasje en zo stierf van de honger en de dorst.

In het jaar 1752 vond een uitbreiding van de kelder plaats en tevens een vervanging van de hulsels van de oude kisten, waarvan het hout aangetast was, door nieuwe loden kisten. Op 29 juni 1820 gaf Koning Willem I opdracht aan de Rijksbouwmeester tot het onderzoeken van mogelijkheden voor een veel grotere uitbreiding van de ruimte. Daartoe moesten eerst enige bestaande graven, welke op dat moment eigendom waren van het Gasthuis te Delft, aangekocht worden. Twee jaar later, in juni 1822, werd de nieuwe grafkelder opgeleverd. De in 1820 overleden Prinses Wilhelmina, gemalin van stadhouder Willem V, die in Apeldoorn begraven was, kwam als eerste hierin. Het achtergedeelte van het koor was nu met enige treden verhoogd, zodat het praalgraf zelf lager kwam te liggen.

Oude en Nieuwe Cryptes Koninklijke Familie

In 1923, bij het vijfentwintigjarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina, werd een begin gemaakt met het plan om een verdiept liggend open voorportaal als toegang vóór het praalgraf van Willem van Oranje te maken. Dit kon om bouwkundige redenen niet worden gerealiseerd. Als vervanging kwam er het voorportaal dat aansloot bij de bestaande toegang. De eerder vermelde trap onder de deksteen leidde naar deze betegelde ruimte en hierop komt de gang uit waaraan zowel de oude als de nieuwe Grafkelder liggen. Op deze verbouwing volgde weer een herschikking van de kisten.

De ingang ligt voor in het koor en wordt bedekt door een twee ton zware zerk, waarin behalve het Wapen van Oranje-Nassau ook de Latijnse tekst RESURRECTIONEM / EXSPECTAT / GUILELMUS PRIMUS / PATER PATRIAE (`Hier verwacht Willem de Eerste, Vader des Vaderlands, de wederopstanding') uitgehouwen was. Direct onder de sluitsteen treft men een stenen trap, die overigens niet de enige toegang vormt. Naast het praalgraf bevindt zich namelijk een klein luik met eronder een smalle trap die eveneens naar de kelders leidt. Onder toezicht van de Burgemeester van Delft, die van oudsher sleutelbewaarder van de Koninklijke Grafkelder is, gaan van tijd tot tijd de Rijksgebouwendienst en functionarissen van het Hof hierlangs voor een inspectiebezoek.

De Crypten zijn niet voor het publiek toegankelijk, want de lage, tonvormige gewelven lenen zich niet voor funerair toerisme. Wel kan wel het bovengrondse praalgraf van Willem van Oranje bewonderd worden, Nederlands beroemdste grafmonument. Ook een aantal andere graftekens van latere Oranje-telgen bevindt zich in het koor van de Nieuwe Kerk, zoals het monument van Koning Willem I (1772-1843). Dit 6000 kilo wegende beeld, dat in feite geen grafmonument is, werd in 1901 door de Nederlandse regering gekocht van de erfgenamen van Gravin Henriëtte d`Oultremont, de tweede vrouw van Willem I.

De eerste vier jaar stond het in het Rijksmuseum. Vervolgens stond men het in bruikleen af aan de Hervormde Gemeente van Delft. Daarna werd het geplaatst op de plek waar het nu te bewonderen is. Achter dit beeld van Koning Willem I ziet de bezoeker een kunstwerk van de beroemde Italiaanse beeldhouwer Antonio Canova. Het is een ingemetselde stèle ter nagedachtenis aan Willem George Frederik (1774-1799), zoon van stadhouder Willem V en Wilhelmina van Pruisen, die als opperbevelhebber van het Oostenrijkse leger in Padua, Italië overleed en daar zijn rustplaats kreeg. Het was niet zijn definitieve plek.

In 1896 werd zijn stoffelijk overschot door toedoen van Emma naar Nederland overgebracht, samen met het grafteken van Canova. Thans rust het ook in deze nieuwe Grafkelder van het Geslacht van Oranje-Nassau. Enkele meters links hiervan ziet men de plaquette ter nagedachtenis aan Ernst Casimir (1822), zoontje van Koning Willem II en Koningin Anna Paulowna, dat vlak na zijn geboorte stierf aan hydrocefalie (`waterhoofd'). Ook deze Oranje-telg kreeg pas veel later, en wel in 1860, zijn laatste rustplaats in de crypte te Delft.

Iets verder treft men de sarcofaag van Prinses Pauline (1800-1806), dochter van Willem I en Wilhelmina van Pruisen, die eerst begraven lag op het landgoed Freienwalde bij Berlijn. In 1911 kwam `het kistje van Pauline' naar Delft waar het in de grafkelder tussen de ouders geplaatst werd. De steen die het graf in Duitsland sierde, volgde later.

Ten slotte is er een plaquette in de zuidelijke koormuur aangebracht ter herinnering aan de herbegrafenis van stadhouder Willem V 1748-1806) in 1958. Deze laatste stadhouder der Nederlanden lag eerst in de grafkelder van de Blasiuskerk te Brunswijk, Duitsland. Op dit moment is in de nieuwe grafkelder nog plaats voor zes personen. Er is nog een nis vrij in de gang waarin Koningin Emma, Koning Willem III, Prins Hendrik en Koningin Wilhelmina rusten. Prins Claus alsmede Prinses Juliana en Prins Bernhard kregen daar in 2004 ook hun laatste rustplaats.

Linksvoor in het koor van de Nieuwe Kerk te Delft bevindt zich overigens ook het grafteken van Hugo de Groot(1583-1645), de wereldberoemde staatsman en geleerde die tevens op de Markt vóór de Nieuwe Kerk door Frans Leonard Stracké in 1886 monumentaal uitgebeeld werd. `Het Delfts orakel' zag dan ook op 10 april 1583 in deze stad het levenslicht. Zijn beroemdste werk `De jure belli ac pacis' (`Over het recht van oorlog en vrede') heeft heel lang als de codex van het volkenrecht gegolden. De beeldhouwer H. van Zwoll vervaardigde in 1781 het praalgraf, dat een grote, centrale nis heeft, waarin een piramide van zwarte Namense steen gedrapeerd wordt door een witmarmeren kleed.

De bovenstaande tekening op deze pagina, geeft hoogstwaarschijnlijk een juister beeld van de ligging der kisten. Helaas zijn de daarbij behorende namen niet allemaal bekend (3 stuks) maar de rest wel. Het is recent (02-08-2008) en onze dank gaat uit naar de beheerder van de Nieuwe Kerk te Delft voor zijn gewaardeerde medewerking. Er liggen in totaal 46 (inclusief 3 mogelijk onbekende) familieleden van het Nederlandse Koninklijke Huis in de Nieuwe Kerk te Delft. Onderstaand vindt men een lijst van de bijgezette nazaten van het Geslacht van Oranje en die van Nassau. later samengevoegd tot dat van Oranje-Nassau.